Hamam Nedir?
Hamam sözcüğü, Arapça “hammam” (banyo) ve İbranice “hamam” (sıcak olmak) sözcüklerinden gelir.
Hamam, kısaca “yıkanma, arınma ve şifa bulmaya mahsus yer” olarak tanımlanabilir.
Hamamın Tarihi ve Mimarisi
İnsanoğlunun yaşamsal gereksinimlerinden birisi de sağlıktır. Türk hamamları ve kaplıcalar gibi sıcak su mekânlarının yapımı, bu sağlık gereksinimlerini karşılamak için ortaya çıkmıştır.
Yıkanmanın hastalıkların önlenmesinde ve iyileştirilmesinde kullanılması çok eskilere dayanır. M.Ö. IV. yüzyılda Romalılarda, vücudu terbiye ve tedavi müessesesi konumunda Roma Banyoları bulunduğu biliniyor. Bu dönemde oldukça geniş alanlar üzerine kurulan Roma Banyoları, temizliğin ve sağlıklı yaşamın yanında sportif ve kültürel etkinliklerin de merkezi olmuştur.
Türklerin yaşamında da hamamlar yalnızca bir yıkanma yeri değil; sağlık, sosyal ve kültürel etkinliklerin yaşandığı merkezler olmuştur. Türk hamamları, kişilerin özellikle yıkanma ve temizlenme gereksinimlerine yanıt vermiştir.
Türk hamamları her dönemde, toplumların dinî inançları doğrultusunda mimari farklılıklar göstermiş ve sosyal yaşantılarının bir parçası olmuştur.
Türk hamamları mimari karakter yönünden Roma banyosu mimarisinden esinlenmişse de esas mimari biçimini İslami yapı mimarisinden almıştır. Hamamlar mimari yapı yönünden cami mimarisiyle benzerlik göstermektedir. Örneğin hamam kubbesi, cami kubbesinden esinlenerek hazırlanmıştır.
İslamiyet’e göre sağlık açısından, bir vücudun girdiği suya farklı bir beden giremez; zira o su kirlenmiştir. İslamiyet’te bu inanıştan ötürü akan suda yıkanma ve abdest alma düşkünlüğü doğmuştur. Bu nedenle Türk hamamlarında kurnalar önemli bir gereksinim olarak düşünülmüştür. Halbuki Roma banyolarında kurna pek bulunmaz.
Türk hamamları, mimari yönden Roma banyoları ile benzerlik gösterse bile işlev ve maksat yönünden mimari farklılıklar göstermektedir.
Türkler, İstanbul’un fethinden sonra burada ve Osmanlı Devleti’nin dört bir yanında binlerce hamam yaptılar. XVII. yüzyılda yalnızca İstanbul’da 168 büyük çarşı hamamı vardı.
Türk Hamamı Temel Üç Kısma Ayrılır
- Soyunma Yerleri
- Yıkanma Yerleri: Soğukluk, Sıcaklık (Hamam)
- Isıtma Yeri (Külhan)
Soyunma Yerleri
Geniş bir sofa ve etrafında bölmeli şekiller bulunur. Yıkanan kimseler bu şekillerde uzanıp dinlenirler.
Yıkanma Yerleri
Yıkanma yerleri, soğukluktan geçerek girilen hamam bölümüne denir. Burası da birtakım bölümlere ayrılır:
- Kurna başı: Herkesin birer birer yıkandığı bölümdür.
- Halvet: Kapalı ve yalnız başına yıkanma hücrelerinin olduğu bölümdür.
- Göbek taşı: Üzerine uzanıp ter dökülen taşın bulunduğu kısımdır. Burası hamamın mermer kaplı zemininden daha da yukarı yapılmış ve türlü geometrik şekillerde olabilen yerdir.
Isıtma Yeri
Isıtma yeri hamamın altında olup burada ateş yanar. Ateşten yükselen alev ve duman, mermer zeminin altındaki özel yollardan, duvar içlerinden geçerek tüteklik ismi verilmiş bacadan çıkar.
Külhandaki ocağın üstünde soğuk su deposu bulunur. Ocağın dip kısmındaki birkaç kanal, hamamın yıkanma yerinin ortasındaki göbek taşının altına girer. Bu taşın altındaki karanlık yer çok ısındığında buraya cehennem denir.
Çarşı Hamamları ve Çifte Hamamlar
Çarşı hamamları, haftanın belli günlerinde kadınlara, farklı günlerde erkeklere açıktır. Çifte hamam olanlar ise birbirine bitişik iki hamam olup birisi kadınlara, diğeri erkeklere ayrılmıştır. Bu hamamlar her gün açıktır.
İstanbul’un ve Türkiye’nin Hamamları
İstanbul’un hamamları tüm dünyaca tanınmaktadır. Eski olmaları bakımından Beyazıt, Çemberlitaş, Hoca Paşa, Fındıklı Hamamları, Fatih’te Mehmedağa Hamamı vb. hamamlar mevcuttur. Buna ek olarak zamanla tahribata dayanamayıp yıkılmış hamamlar da bulunmaktadır. Meşhur konak hamamlarından hiçbiri bugüne kalmamıştır.
Yalnızca saray hamamları (Topkapı ve Dolmabahçe), ayrı devirlerin mimarlık abidelerine örnek olarak bugün İstanbul’u süslemektedir.
Bunlardan farklı olarak Bursa’nın doğal sıcak kükürtlü sularıyla meşhur kaplıca hamamları, Gönen kaplıca hamamları ve Türkiye’nin dört bir yanına serpiştirilmiş kaplıca ve olağan hamamlar da mevcuttur.
Kaplıca Hamamlarının Sağlık Faydaları
Kaplıca hamamları, termal suların kullanıldığı özel tesislerdir ve sağlık açısından birçok fayda sağlayabilir. Ancak bu faydalar kişiden kişiye değişebilir ve herkesin sağlık durumu farklı olduğu için genel bir değerlendirme yapmak zordur. Kaplıca hamamlarının sağlık açısından başlıca faydalarından bazıları şunlardır:
- Romatizmal Hastalıklara İyi Gelir: Kaplıca sularındaki mineraller ve sıcaklık, romatizmal hastalıkların semptomlarını hafifletebilir. Bu tür hastalıklar arasında osteoartrit ve romatoid artrit bulunmaktadır.
- Kas ve Eklem Ağrılarına Rahatlama Sağlar: Kaplıca sularının içindeki mineraller, kas ve eklem ağrılarına karşı rahatlatıcı etkiler gösterebilir. Bu, kas spazmlarını azaltabilir ve eklem hareketliliğini artırabilir.
- Cilt Sorunlarına İyi Gelir: Kaplıca sularındaki mineraller, cildi besleyebilir ve bazı cilt problemlerine karşı yardımcı olabilir. Özellikle egzama, sedef hastalığı gibi kronik cilt hastalıklarına sahip kişilere faydalı olabilir.
- Stres ve Anksiyeteyi Azaltır: Sıcak su ve rahatlatıcı ortam, genel stres seviyelerini azaltabilir. Kaplıca hamamları, ruhsal rahatlama ve zihinsel dinlenme sağlayarak anksiyete ve depresyonun hafifletilmesine yardımcı olabilir.
- Dolaşım Sistemini İyileştirir: Kaplıca sularının sıcaklığı, kan dolaşımını artırabilir. Bu, dokulara daha fazla oksijen ve besin taşınmasına yardımcı olabilir, bu da genel olarak vücut fonksiyonlarını iyileştirebilir.
- Solunum Yollarına Fayda Sağlar: Kaplıca buharları, solunum yollarının açılmasına ve solunum problemleri olan kişilerde rahatlama sağlamaya yardımcı olabilir. Astım ve bronşit gibi solunum sorunları olan kişiler için faydalı olabilir.
- Detoksifikasyonu Destekler: Terleme yoluyla toksinlerin vücuttan atılmasına yardımcı olabilir. Bu, vücudun detoksifikasyon süreçlerini destekleyebilir.
Ancak kaplıca hamamlarının sağlık faydaları değerlendirilirken bireylerin sağlık durumları, özellikle kalp problemleri ve yüksek tansiyon gibi durumlar göz önünde bulundurulmalıdır. Ayrıca herhangi bir sağlık sorunu olan kişilerin bu tür tesisleri kullanmadan önce bir sağlık görevlisi ile konuşmaları önerilir.
Günümüzde Türk Hamamı
Modern banyo alışkanlıklarından ötürü bir dönem neredeyse unutulmaya yüz tutmuş olan hamamlar, ülkemize gelen turistlerin ilgisiyle günümüzde tekrar hatırlanmaya başlamıştır. Hiç kuşkusuz Türk hamamları sağlık, sıhhat ve güzellik yönünden dünyada eşi benzeri olmayan uygulama çeşitliliğine ve etkinliğine sahiptir.
Türkiye’ye gelen her turistin Türk hamamlarını ziyaret etmeyi arzu etmesi ve sağlık için önemli yapılardan birisi olması nedeniyle hamamlar, Türkiye’deki otellerin spa merkezlerinin en gösterişli yapıları arasına tekrar girmiştir. Turistlerin otel tercihlerinde önemli etkenlerden biri olan Türk hamamının mevcudiyeti ayrıca oteller için ek gelir kaynağı haline de gelmiştir.
Modern çağın hastalığı sayılabilecek stresten kurtulmayı ve güzellik adına aranan alternatif çözümleri faydaları arasında bulunduran Türk hamamlarına ilgi her geçen gün daha da artmaktadır. Yalnızca Türkiye’de değil, dünyanın birçok yerinde de artık Türk hamamları yapılmaktadır.
Neden Türk Hamamı?
Türk hamamının faydaları geçmişten bu yana bilinmektedir. Temizleme ve arındırma işlevlerinin yanı sıra kan dolaşımını artırmak ve bağışıklık sistemini uyarmak gibi dolaylı etkileri de vardır. Fiziksel ve zihinsel etkinlikleri destekler.
Türk hamamları ve buhar odaları cildi güzelleştirir ve vücudu daha esnek hale getirir. Günlük stresi azaltır ve kas kasılmalarını giderir. Bu tür sıcak terapilerin diğer faydaları arasında vücudun bazı bölgelerindeki ağrıları, sızıları ve iltihaplanmaları gidermek de yer alır. Ayrıca astım ve alerjik reaksiyonları hafifletir, soluk borusunu genişleterek solunum tıkanıklığını giderir. Sıcak ortamlar soğuk algınlığını tedavi etmez, ancak nefes almayı kolaylaştırır.
Hamam Yapımında Dikkat Edilecekler
Spa ve wellness tesisi yapımında deneyimli mimar, inşaatçı ve tasarımcılardan oluşan profesyonel bir ekiple çalışmak büyük önem taşır. Ayrıca sektördeki eğilimleri ve yenilikleri takip etmek, hem otantik hem de modern bir hamam yaratmaya yardımcı olabilir.
